Türklerde Lakaplar Unvanlar Takma Adlar

Sözlükte “kitap, mektup ve yazı başlığı” anlamındaki unvân kelimesi Türkçede “bir kimsenin memuriyet rütbesini ve görevini belirten söz, lakap” demektir. 

Lakab ise “bir kimseye sonradan takılan ikinci ad, şeref pâyesi, halife ve sultanların hâkimiyet alâmeti” anlamlarına gelir. Unvan ve lakabın Türkçede çoğu zaman eş anlamlı gibi kullanıldığı görülmektedir. Terim olarak unvan halife ve hükümdarların, vezirlerin, eyalet valilerinin, başkumandanların, ulemânın ve resmî görevlilerin sıfat ve lakaplarını ifade eder.

Özellikle devletlerarası diplomatik yazışmalarda halife ve hükümdarların lakap ve unvanlarının zikredilmesine özen gösterilirdi. Devletin çeşitli kademelerinde görev yapan memurlara hiyerarşik durumlarını belirten unvan ve lakaplar verilmesi bürokratik bir gelenek halini almıştır.

Unvan veya lakap kullanılması Türkler, Araplar ve İranlılarda çok eski bir gelenektir. İslâm öncesi Türk devletlerinde hükümdarların “tanhu, kağan, alpagut, tarhan (tarkan), kan, han, bilge, külterkin, erkin, ulug-erkin, ilteber, idikut, ilig, kadır, sagun, tabgaç (tamgaç), tegin (tigin), tarım, terim, inak, inanç, inal”; hükümdar eşlerinin de “terken” ve “katun” unvanlarının olduğu bilinmektedir. (Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, s. 255-257; Donuk, tür.yer.)

İslâm öncesi Araplarda kabile liderleri “melik, zü’t-tâc” ve daha yaygın şekilde “şeyh” unvanlarını kullanmıştır.

Ortaçağ İslâm tarihçileri ve coğrafyacıları:

  • Türk hükümdarlarının “hakan”,
  • Moğollar’ın “pankan”,
  • Araplar’ın “melik”,
  • Soğdlar’ın “ihşîd”,
  • Üsrûşeneliler’in “afşin”,
  • Zencîler’in “cağbûne”,
  • Nûbeliler’in “kâbil”,
  • Çinliler’in “bağyûr”,
  • Deylemliler’in “cîl-i cîlân”,
  • Habeşliler’in “necâşî”,
  • Hindliler’in “yelhevâ”,
  • Mısırlılar’ın “firavun”,
  • Suriyeliler’in “nîmrûz”,
  • Rumlar’ın “kayser”,
  • İranlılar’ın “kisrâ”,

Azerbaycan ve İrmîniye hükümdarlarının “heyâtıla” unvanlarıyla anıldıklarını kaydeder (Mücmelü’t-tevârî, s. 416-430; Zehebî, s. 26).

Kâşgarlı Mahmud beg kelimesine Arapça emîr ve melik, Yûsuf Has Hâcib ise han ve hakan karşılığında yer vermiştir. Karahanlı hükümdarlarının aldığı unvanlardan biri de Hunlar, Göktürkler ve Uygurlarda da kullanılan iligdir. Hakan ve han (hân-ı kebîr, hân-ı büzürg) mertebe itibariyle iligden daha önce gelir.

Karahanlılarda hükümdar ve hatunları için tercih edilen unvanlardan biri de terkendir. Kâşgarlı Mahmud katun (hatun) unvanını Efrâsiyâb’ın kızlarına atfeder ve onlardan “katun kunçuy, terken, katun, tarım, altun tarım, oglagu katun, özük ve eke” unvanlarıyla bahseder. Karahanlı hükümdarlarının “sâhib-kırân” ve XIII. yüzyılın sonlarına doğru sultan unvanlarıyla anıldıkları da tespit edilmektedir.

Türklerin İslâm dini ile ilk temasları, VII. yy.'ın ortalarında, 642 yılındaki Nihavend Savaşını izleyen dönemde başlamıştır. Türkler, Emeviler döneminin (661-750) başlangıcından itibaren İslâm devletleri ve Arapların hizmetinde bulunmuşlardır. Ayrıca Emevî devletinin çöküşü ve Abbasiler döneminin başlamasına neden olan ihtilal hareketi içinde önemli bir rol oynamışlardır.

Türkler, 751 yılında yapılan Talas Savaşı'nda sonra ilişkileri artmış bu ilişki ile birlikte Türkler de gittikçe artan biçimde İslâmiyeti kabul etmeye, ayrıca asker olarak da Abbasilerin hizmetine girmeğe başlamışlardı.

Halifeler her tahta çıkan Sultanlara verdikleri unvanları tırâz denilen giysilere işleterek gönderiyorlardı. Hükümdarlık alâmeti olan tırâz, halifenin veya sultanın elbiseleri, taht örtüleri, bayrakları, mendilleri, giysi bohçaları, saray perdeleri, minderleri ve devlette çalışanların resmî elbiseleri üzerinde bulunurdu.

Bunun için özel dokuma tezgâhları yapılmış, divanü’t-tıraz adı verilen divanlar kurulmuştur. Tıraz denilen giysilere işlenen unvan ve lakaplar hükümdarlara merasim ile tevcih ediliyordu. Mesela Alp Arslan’ın Bağdad camilerinde adına hutbe okunduğunu öğrenince çok sevinmiş, secdeye kapanarak Allah’a şükürler etmiştir. Unvanları halka duyurmak içinde sikke ve hutbe kullanılmıştır.

Anadolu Selçuklu Devleti’nde Hükümdarların Lakap ve Unvanları Nelerdir?

Selçuklu hanedanının kurucusu Selçuk Bey “el-melikü’l-gāzî” unvanını almıştır. Selçuklu sultanları genelde Abbâsî halifeleri tarafından tevcih edilen unvan ve lakapları kullandıkları gibi es-sultânü’l-a‘zam, es-sultânü’l-muazzam, şâhanşah, melikü’l-mülûk gibi bazı unvan ve lakapları da kendileri için uygun görmüştür.

Anadolu Selçuklu Devleti, Fars (İran) kültürünün en çok etkisinin görüldüğü devlet olmuştur. Büyük Selçuklu Devleti de her ne kadar Fars edebiyatından ve Farslardan etkilenmiş olsa da bu durum Anadolu Selçuklu Devleti’nde daha fazladır. Etkilenme, hükümdarların kullandığı lakap ve unvanları da kapsamıştır. Anadolu Selçuklu Devleti’nde hükümdarların kullandığı lakap ve unvanlar kısaca şunlardır:

  • • Sultan,
  • • Emir-i Azam,
  • • Bey,
  • • Gıyaseddin,
  • • Rükneddin (dinin direği),
  • • Gıyasettin,
  • • İzzeddin,
  • • Keykubat,
  • • Keyhüsrev,
  • • Keykavus,
  • • Sultan’ül Azam,
  • • Sultan’ül Galip,
  • • Sultan’ül Muazzam,
  • • Sultan’ül Kahir,
  • • İmameddin,

Anadolu Selçuklu Devleti’nde devletin resmî yazışma ve bilim dili Arapça; edebiyat dili ise Farsça olmuştur. Bu dönemde yapılan söz konusu uygulamalar ile Türkçenin gelişimi zayıflamıştır. Öte yandan eski Türk Devletleri’nde görülen Han, Hakan, Kağan gibi unvanlar da Anadolu Selçuklu Devleti’nde kullanılmamıştır.

Anadolu Selçuklu Devleti’nde Fars kültürünün etkisini anlamak için Mevlana’ya bakmak yeterlidir. Zira Mevlana Celaleddin-i Rumi tüm eserlerini Farsça yazmış yine bu dönemde dil, edebiyat ve bilim alanında verilen eserlerde de Farsçanın etkisi olmuştur.

Anadolu Selçuklu Devleti’nde hükümdarların kullandığı lakap ve unvanlar arasında yer alan Rükneddin, aynı zamanda Memlüklü Sultanı Baybars’ın da lakabıdır. Dinin direği anlamına gelir.

Şerafettin GÜÇ

Kaynaklar

Türk Devletleri Tarihi

https://islamansiklopedisi.org.tr/unvan

1/2Müellif: ABDÜLKERİM ÖZAYDIN

2/2Müellif: MEHMET İPŞİRLİ

Dîvânü lugāti’t-Türk Tercümesi (trc. Besim Atalay), Ankara 1992, I-IV, tür.yer.

Erdoğan Merçil, Selçuklular’da Hükümdarlık Alâmetleri, Ankara 2007, s. 30-37.

Ramazan Şeşen, Salâhaddîn Devrinde Eyyûbîler Devleti, İstanbul 1983, s. 101 vd.

İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, İstanbul 1984, s. 255-257.

Donuk, Eski Türk Devletlerinde Unvan ve Terimler, İstanbul 1992, s. 33

Sadeddin Gömeç, “Kök Türkçe Yazılı Belgelerde Yer Alan Unvanlar”, Erdem, 12/36, Ankara 2000

Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, VIII, İstanbul 1993, s. 46; A. Donuk, a.g.e.,s. 56

Donuk, a.g.e, s. 8; H. N. Orkun, Eski Türk Yazıtları, I, Ankara 1987, s. 24; B. Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, II, İstanbul 1993, s. 35

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/258398

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, Ankara 1984, s. 1; Corci Zeydan, İslâm Medeniyeti Tarihi, I, İstanbul 1976, s. 186; A. Grohmann, “Tırâz”, İA, XII-1, İstanbul 1979, s. 235 .

17 Samira Kortantamer, “Bir Hükümdarlık Alâmeti Olan Tırâz” Acta Turcıca, Yıl 1, Sayı 2/2, Temmuz 2009, s.79-80.

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Şerafettin Güç - Mesaj Gönder --- Okunma


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Karamandan.com Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Karamandan.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA), Anka Haber Ajansı (ANKA) tarafından servis edilen tüm haberler Karamandan.com editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Karamandan.com değil haberi geçen ajanstır.

02

Şerife Boyacı - Takip ediyoruz. Tozlu raflarda kalmış tarihi okumak iyi geliyor. Şahsi fikrimiz tabi... Okul arkadaşıma ailecek selamlar.

Yanıtla . 1Beğen . 0Beğenme 18 Nisan 13:51
01

Deliormanlı - Sayın Şerafettin Güç çok teşekkür ederim değerli bilgiler için. Emeğinize sağlık.Saygılar ..

Yanıtla . 1Beğen . 0Beğenme 18 Nisan 12:03

Ali Alanya Aydınlatma Fabrikası Personel Alacak

Ali Alanya Aydınlatma Fabrikası'nda çalıştırılmak üzere 20-28 yaş arası erkek DENEYİMLİ DEPOCULAR ile ÜRETİM PERSONELİ alınacaktır. Müracaatların şahs...

Şeyh Şamil Mahallesi 4.Kat 210 M2 3+1 Satılık Asansörlü Daire

Karaman Karademir Emlaktan Satılık Daire Karaman Şeyh Şamil Mahallesi 100.Yıl Bulvarı üzerinde Otogara yakın.Bina tek daire üzerine kurulu 4 katlının...

0(338) 212 71 73 NAZMİ KARADEMİR/KARADEMİR EMLAK

Petrol Ofisi Personel Alacak

Karaman Piri Reis Mahallesi Ereğli Kavşağında bulunan Petrol Ofisi bay bayan personeller alacak. Yurtsever Şirketler Grubuna ait Petrol Ofisinde akar...

Selçuklu Hastanesi Fizyoterapist Alacak

Karaman Özel Selçuklu Hastanesi bay-bayan Fizyoterapist personel alımı yapacaktır. Başvuruların bizzat Selçuklu Hastanesi Hastane Müdürü Yahya Cöhce'y...

Karaman Merkezde Satılık Dükkanlar

Karaman Merkezde Satılık Dükkanlar Karaman Aktekke Meydanında satılık iki dükkan. Karaman merkez Aktekke Cami karşısı, 1. İstasyon ve İsmet Paşa cad...

İş Güvenliği Uzmanı Alınacak

Selçuklu Teknik OSGB'ye personel alınacak. Merkezi Konya'da bulunan OSGB firmamızın Karaman'daki projesi için iş güvenliği uzmanı ihtiyacı vardır. İ...

Karaman Park AVM'de Satılık Dükkan

Çimen Emlak'tan Karaman Park AVM'de Satılık Dükkan 110 m2 Detaylı bilgi için: Tel: 0 542 740 59 90

0 542 740 59 90

Karaman Alişahane Mahallesi 4.Kat 3+2 Satılık Dubleks

Karaman Karademir Emlaktan Satılık Daire.Karaman Alişahane Mahallesi yeni yapılan Millet bahçesine bakar.Bina dükkan ile birlikte 4 katlı her katta...

0(338) 212 71 73 NAZMİ KARADEMİR/KARADEMİR EMLAK

Torna ve kaynak personeli aranıyor

Karaman Organize Sanayi Bölgesi firmalarından Toprakçılar Makina San. ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde çalışmak üzere torna ve kaynakçı personel aranıyor....

0338 224 12 63

Grafik Tasarımcı aranıyor

Meslek lisesi grafik tasarım, grafik tasarım ön lisans veya lisans bölümlerinden mezun, - Tercihen 2 yıl tecrübeli, - Portfolio Sunabilecek, - Adobe...

DİJİBİZ YAZILIM TEKNOLOJİLERİ A.Ş

Karaman Markaları

Karamandan.com, Karaman ile özdeşleşen markaları ağırlıyor.

+90 (532) 765 24 01
Reklam bilgi

Anket Fiyatlar neden sürekli yükseliyor?