Karaman Şehri Örgün Eğitim Kurumları

MEKTEPLER

Sıbyan mekteplerinin kuruluşu İslam’ın ilk yıllarına kadar uzanır. Abbasiler Dönemi’nde “küttâb” adıyla anılan mektebe, Osmanlılar yaygın olarak “mektep”, “sıbyân mektebi” veya “mu‛allimhâne” demişlerdir. Bu tip eğitim kurumları değişik dönemlerde; “dârü’t-tâ‛lim, darü’l-ilim, mu‛allim-hâne, tâlim-hâne, mahalle mektebi, taş mekteb, mekteb-hâne, mekteb-i sebîl, mekteb-i ibtidâiye” ismi ile de anılmıştır1. Karaman’da Fenari Mahallesi’ndeki Kurşunlu Mektep; bazı belgelerde “mu‛allim-hâne”2, bazılarında ise “sıbyan mektebi”3 olarak geçmiştir. Küçükdede Mahallesi’ndeki Eminüttin Mektebi ise vakfiyesinde “mektebhâne” şeklinde zikredilmiştir4.

Sıbyan mektepleri; padişahlar, valide sultanlar tarafından5 inşa ettirildiği gibi hayırsever kişiler tarafından vakıflar oluşturmak sureti ile de yaptırılmıştır. Bazı durumlarda mektepler halk tarafından elbirliği ile inşa edilmiş; “mu‛allim-i sıbyân” denilen öğretmenin ücreti başta olmak üzere ısınma, onarım gibi genel giderleri mahalleli tarafından karşılanmıştır. Karaman’daki sıbyan mekteplerinde “mu‛allim” adını alan eğitimciler görev yapmışlardır6. Cami imamları da bu mekteplerde bizzat muallim olarak görev alabiliyorlardı.

Fiziki Yapı

Taşradaki sıbyan mektepleri, genellikle tek odalı, kare veya dörtgen planlı yapılırdı. Karaman’daki Kurşunlu Mektep örneğinde olduğu gibi kubbeli olarak planlanan mektepler de vardı7. Bazen dershanenin yanında muallim ile yardımcısı kalfa veya halife için ayrılmış küçük bir oda bulunurdu. Mektepler yerleşim yerlerinde, çocukların kolayca ulaşabilecekleri bir sıklıkta ve köşe başlarına yapılırdı. XV. yüzyıldan sonra inşa edilen birçok mektepte dershane ikinci katta yer alır, alt katta; depo, çeşme ve tuvalet gibi yapılar bulunurdu8. Lârende’de bazı mekteplerde talebelerin yemek ihtiyacının karşılanması için mutfak, kiler ve yemekhane de vardı9.

Karaman’da incelenen dönemde bazı cami ve mescitler aynı zamanda mektep olarak kullanılıyordu. Fasih10, Arapzade11, Ibrıklı12 ve Dahhak13 cami ve mescitleri buna örnek olarak gösterilebilir. Bundan başka sıbyan mektepleri genellikle mahallede bulunan mescit veya caminin hemen yanında inşa edilmiştir. Bu sayede mahallede oturan ailelerin çocukları bu kurumların imkânlarını kullanabiliyor, ilköğretim kademesi olarak kabul edilen eğitimden rahatlıkla yararlanabiliyorlardı.

Mekteplerde Eğitim-Öğretim

Sıbyan mekteplerinin temel amacı; öğrencilere doğru bir şekilde Kur’an okumasını öğretmek, genel ahlak kuralları ile adabımuaşeret bilgilerini kavratmaktı14. Bunun için mekteplerde genellikle Elifba, Kur’an, Tecvit, İlmihal, Osmanlıca, Hat gibi dersler okutulmuş, ayrıca “kara cümle” denilen basit dört işlemin öğretimi de yapılmıştır15.

Mekteplerde Kur’an öğretiminin temel alınması anlaşılır bir durumdur. Zira Müslüman halk açısından Kur’an’ı okumak, kısmen veya tamamen ezberlemek sevabı çok büyük bir ibadettir. Bu konuyla ilgili Kur’an’da geçen ayetler16 ve “En hayırlınız, Kur’an’ı öğrenen ve öğreteninizdir.”17, “Hafızasında Kur’an’dan hiçbir şey bulunmayan kişi, harap ev gibidir.”18, “Allah’a Kur’an’dan daha üstünü ile dönemezsiniz.”19 gibi hadisler Müslümanları kutsal kitabı öğrenmek ve öğretmek hususunda teşvik edici olmuştur.

Kız ve erkek çocukların eğitimi karma olarak yapılırdı. Karaman şehir merkezindeki Hacı Ali Mektebi, “…mahalle-i mezbûrenin zükûr ve inâs sıbyânları taʽlîm ve taʽallüm”20 yani mahallenin kız ve erkek çocuklarının eğitim ve öğretim görmeleri için inşa ettirilmiştir. Bu belge, Karaman’daki mekteplerde kız ve erkek çocuklarının nasıl bir eğitim müfredatı ile eğitildiklerini ortaya koyması açısından önem arz etmektedir.

Lârende/Karaman’da da eğitim-öğretimin temeli olan çok sayıda mektep bulunuyordu. Ele alınan dönemde Lârende’de cami ve mescitlerde faaliyet gösterenler dâhil şimdilik 15 adet mektep tespit edilmiş olup bunlar alfabetik sıraya göre aşağıda belgeler ışığında incelenecektir.

KARAMAN ŞEHRİ MEKTEPLERİ

Lârende kent merkezinde olup arşiv kaynaklarından tespit edilen mektepler ile bunlara ait müştemilat, görevli kadrosu, vakıfları, vakfiyeleri ve diğer özellikleri aşağıda incelenecektir.

Arapzade Camii Muallimhanesi

2.1.1. Adı ve Yeri

Arapzade Camii Muallimhanesi, Hisar Mahallesi’ndeki Arapzade Camii’nin içinde darülhuffazla birlikte bulunuyordu21. Hemen yanında ise Abdülkadir Ağa Medresesi vardı22.

Banisi ve Yapım Tarihi

Caminin 899/1493 tarihinde yaptırıldığı bilinmektedir23. Muallimhanenin adı XVIII. yüzyıl başlarına ait belgelerde geçtiğine bakılırsa bu yıllarda faaliyete geçmiş olduğu düşünülebilir.

Mimari Yapısı

Mektep olarak da kullanılan cami, kesme taş ve ahşap malzeme ile yapılmıştır. Üstü düz toprak dam iken sonradan çatıyla örtülmüştür24.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Muallimhane/Caminin dükkân, ambar, tarla, bahçe, değirmen gibi vakıf gayrimenkulleri25 bulunmakta olup ilgili yerde incelenmiştir.

Görevlileri

Ele alınan dönemde muallimhaneye muallim atamaları yapılmıştır. Muallim olmaması sebebiyle Ali Halife, Lârende Naibi Müftüzade Seyit Mehmet’in arzı üzerine Cemaziyelevvel 1139/Aralık 1726-Ocak 1727 tarihinde merkezden gönderilen beratla muallimisıbyan olarak tayin edilmiştir26.

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi

Adı ve Yeri

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’nin adı belgelerde “Cambaz Kâdı mekteb-i şerîfi dimekle maʽrûf Kurşunlu Muallimhâne Mektebi”27, “Cambaz-zâde Kâdı Abdurrahman Efendi Mektebi”28, “Cambaz-zâde Sıbyan Mektebi”29 ve “Cambaz Kâdı nâmı ile mâʽrûf Cambaz-zâde Yunus oğlu Mevlânâ Kâdı Abdurrahman Mektebi”30 gibi isimlerle anılmaktadır. Mektep, Fenari Mahallesi’nde bulunuyordu.

Banisi ve Yapım Tarihi

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’nin müessisi Cambazzade Yunus oğlu Mevlâna Kadı Abdurrahman’dır. Muallimhaneye ait Farsça kitabeye göre 938/1531 yılında inşa edilmiştir31.

Mimari Yapısı ve Müştemilatı

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi, XX. yüzyılın başına kadar ayakta idi. Cumhuriyet Dönemi’nde yıkılmış, türbe kısmı günümüze kadar gelmiştir32. Mektep; kesme taş ve tuğla malzemenin kullanıldığı, tek dershaneden oluşan kubbeli bir yapı idi. Vakfiyesine göre abdesthane ve yemekhanesi de mevcuttu33. Avlusunda bir de sarnıç bulunmaktaydı. Banisi tarafından aynı zamanda bir hazire olan bahçesine çeşmeler34 de yaptırılmış idi. Mektebin bitişiğinde Cambazzade Kadı Abdurrahman’ın türbesi, bunun hemen yanında ise baninin kardeşi Hasan Kadı’nın mezarı bulunuyordu35.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’nin Kadı Abdurrahman Efendi’ye ait 935/1528 tarihli bir vakfiye sureti bulunmaktadır. Sureti yazılırken okunamadığı için birçok yeri atlanan ve boş bırakılan vakfiyeye göre mektebin abdesthanesi ve yemekhanesi de bulunuyordu36. Eğitim-öğretiminin sağlıklı yürütülebilmesi için gayrimenkuller tahsis edilmiş olup Konya’nın Sahra nahiyesine tabi İrmek köyü mektebin vakfı idi37.

Görevlileri

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’ ne incelenen dönemde çeşitli görevliler atanmıştır. Bun­ların başında muallimler gelmekte olup bir kısmı aynı zamanda cüzhan olarak da görev almıştır38. Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’nde birden fazla muallim kadrosu bulunu­yordu39. Bazı muallimler kâtiplik ve nazırlık görevini de üstlenmişlerdir40. Sadece sabah­ları görev yapmak üzere cüzhan da görevlendirilmiştir41.

Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’ne vakıfları idare eden görevliler de atanıyordu. Tevliyet, baninin “utekâsının evlâd-ı evlâdına meşrûta” olup bu çerçevede mütevelli atamaları yapılmıştır42. Mektebin vakıflarına nazır ve kâtip de görevlendirilmiş43, tayinler ele alınan dönem boyunca düzenli olarak devam etmiştir44.

Dahhak Mescidi Mektebi

Adı ve Yeri

BelgelerdeDahhâk” şeklinde geçen mektep, Lârende şehir merkezinde kendisi ile aynı adla anılan mahallede bulunuyor, hem mescit hem mektep olarak kullanılıyordu.

Banisi ve Yapım Tarihi

Dahhak Mescidi Mektebi ile ilgili belgelerde “ashâb-ı hayr” tarafından inşa edildiğinin belirtildiğine bakılırsa45 mektep, Dahhak Mahalle sakinleri tarafından yaptırılmıştır.

Aynı zamanda mescit olarak kullanılan yapı 1476 ve 1483 vakıf tahririnde geçmemekle birlikte XVI. yüzyıl başlarında hazırlanan vakıf tahrir defterinde tespit edilmiştir46. Bu durumda mektep; Osmanlı Dönemi’nde muhtemelen XV. yüzyılın sonlarında inşa edilmiş olan mescitle birlikte faaliyete geçmiş, böylece mahallede ikamet eden ailelerin çocuklarını temel eğitim almaları için gönderdikleri bir okul ve mahalle sakinlerinin de vakit namazlarını kıldıkları bir mescit işlevi görmüştür.

Mimari Yapısı ve Müştemilatı

Dahhak Mescidi günümüzde mevcut değildir. Bu durum; diğer taşra yapılarında görüldüğü gibi taş ve kerpiç malzemeden, geleneksel yöntemlerle inşa edilmiş bir mahalle mescidi/mektebi olduğuna işaret etmektedir.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Vakfiyesine ulaşılamayan mektebin, görevli ücretleri ve diğer giderlerini karşılayan vakıf gayrimenkulleri ile bunların gelirleri mescit bölümünde incelendiği için burada tekrar edilmeyecektir.

Görevlileri

İncelenen dönemde mektebe eğitime yönelik görevli atamalarının yapıldığı tespit edilmiştir. Mektebin “hasbi” muallimi olan Mehmet Emin Efendi, aynı zamanda mescidin de günlük bir akçe ücretle mütevellisiydi. Mehmet Emin Efendi’den sonra oğlu Hasan Efendi, 10 Şaban 1238/22 Nisan 1823 tarihinde babasının “atîk berâtı mûcebince” muallim ve mescidin mütevellisi olarak görevlendirilmiştir47.

Eminüttinzade Ahmet Bey/Erdoğdu Bey Mektephanesi

Adı veYeri

Eminüttinzade Ahmet Bey/Erdoğdu Bey Mektephanesi, Lârende şehir merkezinde bulunan Küçükdede Mahallesi’nde inşa edilmiştir.

Banisi ve Yapım Tarihi

Erdoğdu Bey Mektephanesi’nin banisi Erdoğdu Bey olarak bilinen ve türbesi de aynı mahallede bulunan Eminüttinzade Ahmet Bey’dir. Evail-i Recep 958/05-16 Temmuz 1551 tarihli vakfiyeye göre darülhuffaz ve türbe ile birlikte XVI. yüzyılın ortalarında inşa edilmiştir48.

Mimari Yapısı ve Müştemilatı

Günümüze ulaşmayan mektebin belgelerde “dârü’l-huffâz ve türbe-i şerîf”le birlikte zikredildiğine bakılırsa bu yapı, Karaman şehrinin büyük eğitim kurumlarından biri idi49.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Erdoğdu Bey’in yukarıda zikredilen evail-i Recep 958/05-14 Temmuz 1551 tarihli vakfiyesinden, mektebin de dâhil olduğu manzumenin vakıf bilgilerine ulaşmak mümkün olmaktadır. Buna göre mektep vakfının gayrimenkulleri şunlardır: İşlan ve Kuştemur mezralarının yarısı, vâkıfın kardeşi Mustafa Bey’e ait olan İşlan ve Kuştemur mezralarının dörtte bir hisseleri, diğer kardeşi Selimeşah Hatun’a ait olan Lârende merkezindeki Seydi Hamamı’nın hisseleri, Lârende’de Oğulbeyi ismi ile bilinen değirmenin altı sehmi, vâkıfın kardeşlerinden Emir Abdurrahman’a ait olan Küçükdede Mahallesi’nde bulunan Eminüttin Sarayı olarak bilinen yedi oda, Buzhane yakınında bulunan arazinin üçte biri, yine Emir Abdurrahman’a ait olan Küçükdede Mahallesi’ndeki odalar ile bir bahçe.

Vakfiyeye göre, mülklerin gelirleri öncelikle manzumenin tamir, bakım ve diğer masraflarına harcanacaktır. Gayrimenkullerin “îcâr geliri” ile arazilerin “aşar rüsumu” mektep ve darülhuffazda cüz okuyacak cüzhana ayrılacaktır.

Görevlileri

Erdoğdu Bey Mektephanesi’nin yukarıda zikredilen vakfiyesine göre pazartesi ve perşembe günleri üç cüzhan cüz okuyacak, vakıf gelirlerinden bu kişilere günlük birer akçe verilecektir. Bu şartlar çerçevesinde incelenen dönemde cüzhan atamaları yapılmıştır50. Mektebin vakıflarında ele alınan dönem itibarıyla mütevelliler cabiliği de üzerlerine almışlardır51.

Erdoğdu Bey Mektebi vakıflarında bayanlar da mütevelli ve cabi olarak görev yapmışlardır. Nitekim Rebiyülahir 1227/Nisan-Mayıs 1812 tarihinde mektep ve müştemilatının mütevellisi ve cabisi, Seyit Yahya kızı Şerife Fatma idi. Onun vefatıyla Ali oğlu Seyit Nasuh, Ramazan 1234/Haziran-Temmuz 1819 tarihinde bu görevlere atanmıştır52.

Erdoğdu Mektebi Vakfiyesi’nde nazır tayini ile ilgili bir kayıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte incelenen dönemde nazır ataması yapılmış olup Safer 1189/Nisan-Mayıs 1775 tarihinde vâkıfın çocuklarından Seyit Yahya, mektepte nazırlık yapmaktaydı53.

Fasih/Dikbasan Camii Mektebi

Adı ve Yeri

Fasih/Dikbasan Camii Mektebi, Köhnebedesten Mahallesi’nde bulunan Fasih Camii’nin bitişiğinde idi.

Banisi ve Yapım Tarihi

Fasih adındaki bir hayırsever tarafından yaptırılan mabet, camiler bölümünde incelendiği üzere bitişiğindeki mektep ile birlikte XV. yüzyılın sonlarında yaptırılmış olmalıdır.

Mimari Yapısı

Bir derslikten oluşan ve yanında çeşmesi de bulunan mektep toprak damla örtülmüştür54. Fasih/Dikbasan Mektebi’nin yanında bulunan ve Fakçızade Hacı Mehmet Efendi tarafından yaptırılmış olan çeşmeler 1227/1812 yılında faal durumda idi55. Mektebin yeri Cumhuriyet Dönemi’nde satılarak özel mülk hâline getirilmiştir56.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Fasih/Dikbasan Mektebi’nin vakfiyesi hakkında henüz bir bilgiye ulaşılamamakla birlikte bakım, onarım ve görevlilerinin ücretlerini karşılamak üzere birtakım vakıf menkul ve gayrimenkulleri bulunduğu bilinmekte olup bunlar camiler bölümünde ele alınmıştır.

Görevlileri

İncelenen dönemde mektebe mütevelli tayini yapılmış olup 1124/1712-1713 yılında Hacı Mehmet Efendi atanmıştır57. Muallim atamasına dair bir kayda ise henüz rastlanmamıştır.

Gözlüoğlu Mektebi

Gözlüoğlu Mektebi, Şeyhler Mahallesi’ndeki Gözlüoğlu Mescidi’nin bitişiğinde idi. XVIII. yüzyılda faal olduğu anlaşılan mektep mahalle sakinlerinin girişimi ile yaptırılmış olmalıdır. Mektebe muallim atamasına dair kayıtlar bulunmaktadır. Zilkade 1200/Ağustos-Eylül 1786 tarihinde mektebin muallimisıbyanı olmadığından Seyit Ali ücretsiz olarak bu göreve tayin edilmiştir58. Seyit Ali aynı zamanda mektebin yanında bulunan Gözlüoğlu Mes­cidi’nin de imamı idi59. Seyit Ali’nin vefatından sonra oğulları Seyit Ali ve Seyit Hüseyin kardeşler, 28 Safer 1222/07 Mayıs 1807 tarihinde adlarına çıkartılan beratlarla muallimlik görevini üstlenmişlerdir60.

Hacı Ali Camii Mektebi

Ali Şahne Mahallesi’nde bulunan Hacı Ali Mektebi, XVIII. yüzyılda faal idi61. Banisi olan Hacı Ali, aynı dönemde Karaman’da mevcut olan Hacı Ali Camii62 ile şadırvan ve çeşmelerin de müessisidir63. Caminin bitişiğinde olduğu tahmin edilen mektebe ait bir belgeye göre “muʽallim-i sıbyân” olan Seyit Mehmet’in beratı, Safer 1132/Aralık 1719-Ocak 1720 tarihinde yenilenmiştir64.

Mehmet Efendi Mektebi

Adı ve Yeri

Mehmet Efendi Mektebi, belgelerde “mektebhâne” ve “muʽallimhâne” olarak geçmekte olup Lârende’nin merkezî mahallelerinden olan Ali Şahne Mahallesi’nde, Hacı Beyler Camii ile birlikte aynı mekânda bulunuyordu.

Banisi-Yapım Tarihi ve Onarımları

Cami ile birlikte mektebin hayırseverler tarafından tamir ettirildiği belgelerden anlaşılmaktadır65. Nitekim Cemaziyelevvel 1193/Mayıs-Haziran 1779 tarihinde kullanılamaz durumda olan mektep, Karaman eşrafından Hacı Abdullah tarafından onartılmış66, İbrahim kızı Ayşe ise 1228/1813 tarihinde mektebi yeniden “tamîr, termîm ve ihyâ” ettirmiştir67. Bu durumda incelenen dönemin sonuna kadar bakım ve onarımlarla ayakta tutulmaya çalışılmıştır.

Mimari Yapısı

Yukarıda izah edildiği gibi mektep ile mescit aynı mekânda bulunup ilgili mabedin mimari yapısı mescitler bölümünde ele alınmıştır.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Mehmet Efendi Mektebi’nin vakfiyesi ile ilgili bir belgeye şimdilik ulaşılamamakla birlikte vakfına yapılan mütevelli atamaları zaruri ihtiyaçların karşılanması için hayırseverler tarafından vakıflar oluşturulduğunu göstermektedir.

Görevlileri

Mektebe muallim atamaları yapılmış, bunlar aynı zamanda mütevelli olarak görev yapmışlardır68. Cemaziyelevvel 1193/Mayıs-Haziran 1779 tarihinde Hafız Mehmet, muallim ve mütevelli olarak “bilâ ücret” görev almıştır69. Ücretsiz görevli atamalarına bakılırsa vakıf gelirleri istenen düzeyde değildi.

Müftüzade Mehmet Efendi Mektebi

Adı ve Yeri

Müftüzade Mehmet Efendi Mektebi, Mehmet Efendi’nin vasiyeti gereğince masrafları mirasının üçte biriyle karşılanmak üzere, “vasî-yi muhtâr tayîn etdiği” Seyit Hacı İsmail Beşe tarafından Köhnebedesten Mahallesi’nde inşa edilmiştir70.

Banisi ve Yapım Tarihi

Mektebin banisi olan Müftüzade Mehmet Efendi, Karaman’da görev yapan müderrislerden biri idi. Bir belgede “ehl-i ilim, sâhib-i maʽrifet ve her vecîhle şâyeste-i merhamet” olduğu ve Lârende iktisabı malından günlük altı akçe aldığı kaydedilmiştir71. Mektebe ait ulaşılabilen 1168/1755 tarihli en eski atama kaydına72 bakılırsa XVIII. yüzyılda faal durumda idi.

Mimari Yapısı

Müftüzade Mehmet Efendi Mektebi, ayakta kalamamıştır. Günümüze kadar ulaşamadığına bakılırsa klasik dönem taşra mekteplerinde görüldüğü gibi toprak ve taş malzemeden geleneksel yöntemlerle inşa edilmiş olmalıdır.

Vakıfları ve Vakfiyesi

Müftüzade Mehmet Efendi Mektebi’nin vakfiyesi ile ilgili bir belgeye şimdilik ulaşılamamakla birlikte mektebin müessisi Müftüzade Mehmet Efendi’nin, Eskiciler Çarşısı’nda bulunan üç bab dükkânını mektebin ihtiyaçlarını karşılamak üzere vakfettiği 1187/1773-1774 tarihli bir atama belgesinden anlaşılmaktadır73.

Görevlileri

Mektebe muallim ve mütevelli atamasına dair belgelere ulaşılmıştır. Yukarıda da geçen Cemaziyelahir 1168/Mart-Nisan 1755 tarihli atama kaydına göre Hızırzade Mehmet Efendi, beratla muallimisıbyan olarak atanmıştır. Hızırzade Mehmet Efendi çocuksuz olarak vefat edince yerine muallim ve mütevellilik aynı kişiye verilecek şekilde Ali oğlu Ali görevlendirilmiştir74. Tayinler incelenen dönem boyunca düzenli olarak devam etmiştir75.

Raziye Hatun Mektebi

Adı ve Yeri

İsmi belgelerde muallimhane olarak da geçen Raziye Hatun Mektebi, Lârende şehir merkezinde Ali Şahne Mahallesi’nde bulunuyordu.

Banisi ve Yapım Tarihi

Raziye Hatun Mektebi, adından da anlaşılacağı üzere Raziye Hatun adlı hayırsever bir kadın tarafından yaptırılmıştır. Vakıf tahrirlerinde adına rastlanmadığına ve 1129/1716-1717’de atama yapıldığına göre mektep, XVIII. yüzyıldan önce inşa edilmiştir.

Mimari Yapısı

Raziye Hatun Mektebi’nin günümüze kadar ulaşamadığına bakılırsa Lârende’nin klasik dönem diğer mekteplerinde olduğu gibi toprak ve taş malzemeden geleneksel yöntemlerle inşa edilmiştir.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Raziye Hatun Mektebi’nin vakfiyesi ile ilgili bir belgeye şimdilik ulaşılamamakla birlikte mektebin ihtiyaçları için vakıflar kurulmuştur. Nitekim Safer 1210/Ağustos-Eylül 1795 tarihli bir belgeye göre Şerife Emin Hatun ve diğer üç hayırsever, Raziye Hatun Mektebi’nin vakfına 80 kuruş vakfetmişlerdir76.

Görevlileri

Mektebin vakfına mütevelli tayin edilmesi ile ilgili çeşitli tarihlere ait atama kayıtları mevcuttur. Zilhicce 1129/Kasım-Aralık 1717 tarihinde mektebin yarım akçe ücretle müte­vellisi olan Seyit Abdülkeşşaf’ın beratı yenilenmiştir77. Bundan sonra mütevelli atamaları incelenen dönem boyunca devam etmiş78 ancak muallim tayini ile ilgili herhangi bir belgeye şimdilik rastlanmamıştır.

Seyit Şeyh Hacı Mehmet Mektebi

Seyit Şeyh Hacı Mehmet Mektebi, Kale/Hisar Mahallesi’nde İç kalenin “Ahmedek” denilen bölümünde bulunan Hisar Camii’nin yanında idi. Belgelerden anlaşıldığına göre mektebin banisi olan Seyit Şeyh Hacı Mehmet, Karaman Müftüsü olarak görev yapıyordu. Aşağıda zikredilen atama kayıtlarından 1793’ten önce inşa edildiği anlaşılmaktadır79.

Mektebe ait tespit edilen iki adet belgede mütevelli atamalarına dair kayıtlar mevcuttur. Buna göre Seyit Şeyh Mehmet Reşit, 05 Muharrem 1208/13 Ağustos 1793 tarihinde atanmıştır80. 24 Muharrem 1224/11 Mart 1809 tarihli başka bir belgeye göre ise önceki mütevellinin vefatından sonra oğlu Seyit Şeyh Ahmet Efendi aynı göreve tayin edilmiştir81.

Sirkecioğlu Hacı Ahmet Mektebi

Adı ve Yeri

Sirkecioğlu Hacı Ahmet Mektebi, Lârende şehir merkezinde, Hisar/Kale Mahallesi’nde inşa edilmiştir.

Banisi ve Yapım Tarihi

Adından da anlaşılacağı üzere Sirkecizade Seyit Hacı Ahmet Efendi adlı bir hayırsever tarafından yaptırılmıştır. Mektebin nukut vakfıyla ilgili bir belgenin tarihi 1707’dir. Bu durumda mektebin bu tarihten önce, XVII. yüzyıl ortalarında yaptırıldığı tahmin edilebilir.

Mimari Yapısı

Sirkecioğlu Hacı Ahmet Mektebi, şu anda ayakta değildir. Günümüze kadar ulaşamadığına bakılırsa klasik dönem taşra mekteplerinde görüldüğü gibi toprak ve taş malzemeden geleneksel yöntemlerle inşa edilmiştir. 13 Rebiyülevvel 1119/14 Haziran 1707 tarihli bir belgeye göre mektep binası tamire muhtaç idi. Mektebin işler hâle getirilebilmesi için mütevelli tayin edilmiştir82. Mektep 1783’te faal olduğuna göre, bu tarihten önce onarılmış olmalıdır.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Vakfiyesi ile ilgili herhangi bir malumata şimdilik ulaşılamamakla birlikte mektebin ihtiyaçlarını karşılayacak nukut vakfı mevcuttu. Yukarıda verilen tamiratla ilgili belgede nukut vakfının işlemez durumda olduğuna işaret edilmektedir. Bununla birlikte 1193/1779-1780 yılına ait bir muhasebe kaydına göre mektebin 137 kuruş parası vardı83.

Görevlileri

Mektebe muallim ve mütevelli atanmasına dair belgelere ulaşılmış olup bunlar, 13 Rebiyülevvel 1119/14 Haziran 1707 tarihinden sonrasına aittir84.

Ibrıklı/İbrikli Mescidi Mektebi

Adı ve Yeri

Ibrıklı Mescidi Mektebi belgelerde; “Ibrıklı Mahallesi’nde vakiʽ mescid-i şerîfin derûnunda muhdes mekteb-i şerîf” olarak geçtiğine bakılırsa mektep ile mescit aynı mekânda yer almıştır.

Banisi ve Yapım Tarihi

Mektep, yukarıdaki belgeden anlaşıldığına göre ihtiyaca binaen mahalle sakinlerinin katkıları ile mescidin içine sonradan yaptırılmış olup aşağıda zikredilen atama kayıtlarından, XVIII. yüzyılın ilk yarısında inşa edildiği düşünülebilir85.

Mimari Yapısı

Yukarıda izah edildiği gibi mektep ile mescit aynı mekânda bulunduğundan mabedin mimari yapısı mescitler bölümünde ele alınmıştır.

Vakfiyesi ve Vakıfları

Ibrıklı Mektebi için vakıflar kurulmuştur. İsa oğlu Mehmet, Ibrıklı Mahallesi’ndeki evini mektepte görevli olan muallimlerin ikametine tahsis etmiştir86.

Görevlileri

Mektepte incelenen dönemde eğitim ve vakıf işlerini yürüten görevliler mevcuttu. Mek­tebin muallimisıbyanları aynı zamanda mütevelli olarak görev yapmışlardır. Rebiyülev­vel 1179/Ağustos-Eylül 1765 tarihinden itibaren incelenen dönemin sonuna kadar mektebe muallim ve mütevelli atamaları yapılmıştır87.

 İbrahim Efendizade Mehmet Efendi Mektebi

Adı ve Yeri

İbrahim Efendizade Mehmed Efendi Mektebi, Lârende şehir merkezinde Köhnebedesten Mahallesi’nde bulunuyordu.

Banisi ve Yapım Tarihi

İbrahim Efendizade Mehmet Efendi Mektebi’nin banisi, adından da anlaşılacağı üzere Mehmet Efendi’dir. Aşağıda zikredilecek olan tevcih kayıtları, mektebin XVIII. yüzyıl sonlarından itibaren faal olduğunu göstermektedir.

Mimari Yapısı

İbrahim Efendizade Mehmet Efendi Mektebi şu anda ayakta değildir. Günümüze kadar ulaşamadığına bakılırsa klasik dönem Karaman mekteplerinde görüldüğü gibi toprak ve taş malzemeden geleneksel yöntemlerle inşa edilmiş olmalıdır.

Vakfiyesi ve Vakıfları

İbrahim Efendizade Mehmet Efendi Mektebi’nin vakfiyesine ait bir bilgiye henüz ulaşılamamakla birlikte banisi İbrahim Efendizade Mehmet Efendi, kendisine ait olan dükkân ve arazileri; mektebin bakım, tamir, onarım ve görevlilerin ücretlerini karşılamak üzere vakfetmiştir88.

Görevlileri

İbrahim Efendizade Mehmet Efendi Mektebi’ne 02 Şaban 1215/19 Aralık 1800’de muallim ve mütevelli atamaları89 yapılmaya başlanmış, XIX. yüzyıl başlarına kadar tayinler devam etmiştir90.

Yahya oğlu Molla Ahmet Muallimhanesi

Yahya oğlu Molla Ahmet Muallimhanesi, Lârende şehir merkezi Zaviye Mahallesi’nde inşa edilmiştir. Adından da anlaşıldığı gibi Molla Ahmet tarafından yaptırılan mektep, XVIII. yüzyılda faal idi. Muallimhaneye ait ulaşılabilen bir belgeye göre Selim Halife oğlu Habib, Rebiyülevvel 1157/Nisan-Mayıs 1744 tarihinde “mu‛allim-i sıbyân” olarak atanmıştır91.

KAYNAKÇA

1 Faik Reşit Unat, Türk Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış, Ankara 1964, s. 6; Cahit Baltacı, “Osmanlılarda Mektep” , DİA, XXIX, Ankara 2004, s. 6.

2 VAD, no. 560, s. 145.

3 BOA, C. MF, Dosya no. 148, Gömlek no. 7382.

4 VAD, no. 605, s. 162; no. 1155, s. 3.

5 Vakıfları oldukça zengin olan bu mekteplerde yetim ve fakir talebelere para, iaşe, giyim kuşam, barınma yardımı da yapılıyordu. Bk. Semavi Eyice, “Hüdâvendigar Külliyesi”, DİA, XVIII, İstanbul 1998, s. 294-295; aynı yazar, “Beyazıt II Camii ve Külliyesi”, DİA, VI, İstanbul 1992, s. 49.

6 VAD, no. 562, s. 11.

7 Sapancalı, Ahval-i İctimaiyye, s. 55-56.

8 Yahya Akyüz, Türk Eğitim Tarihi (Başlangıcından 1999’a), İstanbul 1999, s. 72.

9 Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’ne ait 935/1528 tarihli vakfiye sureti için bk. Konyalı, Karaman Tarihi, s. 585; Totaysalgır, aynı eser, s. 64-65.

10 VAD, no. 559, s. 5; Ayrıca bk. Konyalı, Karaman Tarihi, s. 586.

11 BOA, C. MF, Dosya no. 140, Gömlek no. 6973; C. MF, Dosya no. 121, Gömlek no. 6044.

12 VAD, no. 569, s. 16; no. 1147, s. 101.

13 VAD, no. 563, s. 4.

14 Bu okullar Tanzimat Dönemi’nin sonuna kadar çocuklara temel eğitimin verildiği alternatifsiz eğitim kurum­ları olarak varlığını devam ettirmiştir. 1882’den sonra “usûl-ü cedîd” üzere eğitim veren İptidai mektepleri yay­gınlaşmıştır. Sıbyan mekteplerinin İptidailere dönüştürülme çabaları ve yapılan ıslah çalışmaları için bk. Kerim Sarıçelik, Konya’da Modern Eğitim Kurumları, Konya 2010, s. 8 vd.

15 Vedat Günyol, “Mektep”, İA, VII, İstanbul 1972, s. 656.

16“Kur’an’ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalplerin üzerinde kilitleri mi var?” Kur’an, 47/24.

17 Buhârî, Sahîh-i Buhârî , XI, (terc. Mehmed Sofuoğlu), İstanbul 1988, s. 5120; İbn Mâce el Kazvini, Sünen-i İbn-i Mâce, I, (terc. Haydar Hatipoğlu), İstanbul 1982, s. 371.

18 Tirmizî, Sünen-i Tirmizî, V, (terc. Osman Zaki Mollamehmedoğlu), İstanbul 1977, s. 50.

19 Tirmizî, aynı eser, s. 50.

20 KARŞS, no. 305, s. 41.

21 KARŞS, no. 286, s. 76, 99; VAD, no. 1146, s. 6; no. 1147, s. 97, 98, 104.

22 BOA, C. MF, Dosya no. 140, Gömlek no. 6973; C. MF, Dosya no. 121, Gömlek no. 6044; C. MF, Dosya no. 39, Gömlek no. 1911.

23 Konyalı, Karaman Tarihi, s. 258.

24 Temizsoy-Uysal, aynı eser, s. 60.

25 VAD, no. 1155, s. 3; VAD, no. 563, s. 1; Karaman Vilâyeti Vakıfları, s. 165.

26 VAD, no. 1128, s. 173.

27 VAD, no. 560, s. 145.

28 BOA, HAT, Dosya no. 1664, Gömlek no. 55; C. MF, Dosya no. 148, Gömlek no. 7382.

29 BOA, C. MF, Dosya no. 148, Gömlek no. 7382.

30 BOA, C. MF, Dosya no. 495, Gömlek no. 25026.

31 Konyalı, Karaman Tarihi, s. 498.

32 Tapuda 32-24 A pafta, 571 ada, 11 (12) parselde bulunan türbe, Kültür ve Turizm Bakanlığı Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğünün 07.04.1993 tarih ve 1611 nolu kararı ile birinci grup tarihî eser olarak tescil edilmiştir. Bk. Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü, Dosya no. 70-00-124; Kara­man Belediyesi, İmar ve Şehircilik Müdürlüğü, “Türbeler Dosyası”, Klasör no. 17.

33 Aynı eser, s. 585.

34 KŞS, no. 9, s. 181; no. 27, s. 284.

35 Sapancalı, Ahval-i İctimaiyye, s. 55-56.

36 Konyalı, Karaman Tarihi, s. 585; Totaysalgır, aynı eser, s. 64-65.

37 BOA, C. EV. Dosya no. 495, Gömlek no. 25026; KSŞ, no. 11, s. 142.

38 VAD, no. 1148, s. 18. 1157/1744-1745.

39 VAD, no. 1148, s. 19; BOA, C. MF. Dosya no. 79, Gömlek no. 3936. 04 Muharrem 1159/27 Ocak 1746.

40 BOA, C. EV. Dosya no. 148, Gömlek no. 7382; VAD, no. 561, s. 11; VAD, no. 562, s. 7.

41 VAD, no. 1131, s. 108. Safer 1130/Ocak-Şubat 1815.

42 KSŞ, no. 9, s. 181; BOA, C. MF. Dosya no. 148, Gömlek no. 7382.

43 Cambazzade/Kurşunlu Mektebi’nin günlük bir akçe ücret ile mütevellisi ve nazırı olan Şeyh Abdurrahman vefat edince oğlu Seyit Şeyh Mustafa, Lârende Kadısı Seyit Mehmet’in arzı üzerine 11 Rebiyülevvel 1204/29 Kasım 1789 tarihinde beratla tayin edilmiştir (VAD, no. 1154, s. 11). Günlük bir akçe ücretle nazırlık ve kâtiplik yapan Seyit Şeyh Mustafa çocuksuz olarak vefatıyla yerine Gümüşzade Mehmet Nuri 25 Zilkade 1224/01 Ocak 1810 tarihinde beratla atanmıştır (VAD, no. 560, s. 145).

44 VAD, no. 560, s. 146; no. 569, s. 13; no. 1119, s. 189; Karaman Temettüat Defteri, s. 291; BOA, C. EV. Dosya no. 495, Gömlek no. 25026; KSŞ, no. 27, s. 284; no. 29, s. 287.

45 VAD, no. 563, s. 4.

46 Karaman Vilâyeti Vakıfları, s. 159.

47 VAD, no. 563, s. 4.

48 VAD, no. 605, s. 162.

49 VAD, no. 1155, s. 3.

50 VAD, no. 1147, s. 97, 12 Zilkade 1193/21 Kasım 1779.

51 VAD, no. 561, s. 14.

52 VAD, no. 569, s. 16.

53 VAD, no. 1150, s. 1.

54 Konyalı, Karaman Tarihi, s. 586.

55 VAD, no. 569, s. 8.

56 Konyalı, aynı yer.

57 VAD, no. 559, s. 5.

58 VAD, no. 1155, s. 3.

59 VAD, no. 1147, s. 3, 104.

60 VAD, no. 562, s. 10.

61 VAD, no. 1131, s. 111.

62 KARŞS, no. 298, s. 52; no. 293, s. 423; VAD, no. 562, s. 11.

63 KARŞS, no. 290, s. 162; VAD, no. 1147, s. 97.

64 VAD, no. 1131, s. 111.

65 VAD, no. 558, s. 173.

66 VAD, no. 1147, s. 97.

67 VAD, no. 569, s. 8.

68 VAD, no. 569, s. 8-9; no. 1147, s. 1-2, 97, 101.

69 VAD, no. 1147, s. 97.

70 VAD, no. 1139, s. 205.

71 BOA, AE. SMHD. I, Dosya no. 256, Gömlek no. 20847.

72 VAD, no. 1139, s. 205.

73 VAD, no. 1154, s. 9.

74 VAD, no. 562, s. 11.

75 VAD, no. 561, s. 6; VAD, no. 569, s. 19; VAD, no. 1103, s. 108.

76 VAD, no. 562, s. 4.

77 VAD, no. 1131, s. 52.

78 VAD, no. 558, s. 168; no. 569, s. 13-14; no. 1131, s. 54; no. 1145, s. 3; no. 1147, s. 3, 97; no. 1184, s. 1.

79 VAD, no. 560, s. 145.

80 VAD, no. 558, s. 171.

81 VAD, no. 560, s. 145.

82 VAD, no. 561, s. 5; no. 569, s. 19.

83 KARŞS, no. 297, s. 118.

84 VAD, no. 569, s. 19; no. 1147, s. 97.

85 VAD, no. 569, s. 16; no. 1147, s. 101.

86 KARŞS, no. 289, s. 71.

87 KARŞS, no. 205, s. 127; no. 305, s. 266; VAD, no. 563, s. 2; no. 569, s. 16; no. 1147, s. 101; no. 1154, s. 9.

88 VAD, no. 569, s. 3.

89 VAD, no. 562, s. 11.

90 VAD, no. 561, s. 6; no. 569, s. 3, 6.

91 VAD, no. 1148, s. 18.

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar İbrahim Hakkı Akman - Mesaj Gönder --- Okunma


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Karamandan.com Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Karamandan.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA), Anka Haber Ajansı (ANKA) tarafından servis edilen tüm haberler Karamandan.com editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Karamandan.com değil haberi geçen ajanstır.


Karaman'da suyu, yolu ve yayla havası olan arazi satılık

Karaman'a 25 kilometre uzaklıkta, yolu ve suyu olan 15 bin metrekare arazi sahibinden satılık.  Karaman'a 25 kilometre uzaklıkta, Pınarbaşı köyüne 5...

Karaman Merkezde Satılık Dükkanlar

Karaman Merkezde Satılık Dükkanlar Karaman Aktekke Meydanında satılık iki dükkan. Karaman merkez Aktekke Cami karşısı, 1. İstasyon ve İsmet Paşa cad...

Torna ve kaynak personeli aranıyor

Karaman Organize Sanayi Bölgesi firmalarından Toprakçılar Makina San. ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde çalışmak üzere torna ve kaynakçı personel aranıyor....

0338 224 12 63

Grafik Tasarımcı aranıyor

Meslek lisesi grafik tasarım, grafik tasarım ön lisans veya lisans bölümlerinden mezun, - Tercihen 2 yıl tecrübeli, - Portfolio Sunabilecek, - Adobe...

DİJİBİZ YAZILIM TEKNOLOJİLERİ A.Ş

Satılık Villa Arsası

Karaman Elmaşehir Mahallesi Çarşamba Pazarı ve Lütfi Elvan Kongre Merkezi yakınında bulunan villa arazisi satılıktır. 1250 m2 olan arazinin altyapı s...

0531 849 20 52 İBRAHİM KARAMAN

Flemenkçe öğretmeni aranıyor

Karaman'da faaliyet gösteren bir yabancı dil eğitim kurumunca istihdam edilmek üzere Flemenkçe öğretmeni aranıyor. 

+90 554 753 82 87

Üniversite karşısında satılık arsa ve spor tesisi

Karaman'ın yatırıma en uygun bölgelerinden birisi olan üniversite bölgesindeki arsa, spor tesisi ve halı saha satılıktır. Toplam tapu alanının 48 bin...

0 546 662 03 05

Sahibinden Satılık Bahçe!

Boyalı Köyü Koroşözü mevkisi bulunan 9 dönüm ceviz behçesi ile 6 dönüm tarlamız satılıktır. İçerisinde 370 adet chandler ve fernor ceviz ile 30 adet...

0 505 691 80 19

LÜKS VİLLA-KALİTELİ MİMARİ VE FULL AKILLI EV SİSTEMİ- ÖZEL HAVUZLU- KENDİNİZİ ŞIMARTIN..

0(533) 894 81 64 OTTAVİA KUSADASİ

Vasıflı vasıfsız personel alınacak

Karaman'da faaliyet gösteren Desobsan Elktronik Soba Sanayi'de çalıştırılmak üzere vasıflı vasıfsız personeller ve kaynakçılar alınacaktır. Müracaatl...

0 (543) 382 67 59 DESOBSAN ELKTRONİK SOBA

Karaman Markaları

Karamandan.com, Karaman ile özdeşleşen markaları ağırlıyor.

+90 (532) 765 24 01
Reklam bilgi

Anket Fiyatlar neden sürekli yükseliyor?