1920’den günümüze Karaman’da okuma-yazma ve eğitim | Karamandan.com - | Karaman Haber

1920’den günümüze Karaman’da okuma-yazma ve eğitim | Karamandan.com - | Karaman Haber

17 Aralık 2018 Pazartesi
1920’den günümüze Karaman’da okuma-yazma ve eğitim

Osman Ülkümen...

Aslında Cumhuriyet döneminde yapılan yeniliklerin birçoğu Osmanlı Devleti’nde yenileşme hareketleri ile birlikte yapılmaya başlanmıştır. Ancak pek çok konuda yerleşik düzeni savunanlar tarafından dirençle karşılaşılmış ve başarılı olunamamıştır. Eğitim konusunda devlet yöneticileri ve Padişahlar durumun farkındadır ve bir şeyler yapılması gerektiğini bilmektedirler. Oysa eğitim alanında yapılan yenilikler en çok halkın işine yarayacaktır. Bunlardan birisi de okuma yazma öğrenme ve okullaşma konusudur. Gayrimüslimler ve yabancı devletler art ardına modern okullar açarken Osmanlı Devleti de dünyadaki gelişmelere göre hareket etme zorunluluğu hissetmiştir. Bütün direnmelere rağmen bir kısım yeniliklerin yapılması ve okulların açılmasında başarılı olmuştur. Ancak okuma yazma oranının yükseltilmesinde yeterli olmamıştır.

 Bunda pek çok etken söz konusudur. Bahsettiğimiz gibi mevcut düzenin devamını isteyenlerin gösterdiği direnç, sürekli savaş hali, halkın bir kısmının yaylalara çıkması eğitimin gerilemesine neden olmuştur. Özellikle I. Dünya Savaşı sırasında eğitim çok büyük sekteye uğramıştır.

Osmanlı Devleti zamanında bugünkü ilkokulları karşılayan üç okul bulunmaktadır. Bunlar Sıbyan Mektepleri, iptidailer ve elişi mektepleridir. Sonraki ikisi Tanzimat’tan (1839) sonra açılmıştır. Sıbyan mektepleri ise ilkokulların yerini tutmak için asırlardır hizmet veren kurumlardır. Her mahalle hatta her cami yanına açılmıştır. Bu mektepleri veliler, halk ve vakıflar finanse etmektedir. İptidailer ise çok sınıflı, bahçeli, sıralı eğitim araçları bulunan devlet okullarıdır. Yani Tanzimat’tan sonra bu günkü okulların yerini tutan okulları devlet açmıştır. Bu okulların giderleri devlet ve özel idareler tarafından karşılanmaktadır.

1922/1338 yılında, Türkiye’nin Sıhhi-i İçtimai Coğrafyası KONYA VİLAYETİ olarak yayınlanan ve Doktor Nazmi ( Selcen) tarafından yazılan kitap o dönemi anlattığı için önemlidir. Dr. Nazmi, o dönemde Konya Sıhhiye Müdürüdür. Savaş yılları olması nedeniyle de bu yıllara ait kaynaklar azdır. Kitapta sadece sağlık değil, dil, tarih, coğrafya, idari yapı, folklor, nüfus, edebiyat, eğitim, tarım, ekonomi gibi bilgiler bulunmaktadır. Bu eserde 1921–1922 Konya’sı ile kazalarının genel bir görünümünü buluruz. Biz şimdi Dr. Nazmi’nin gözünden 1921–22 yılları Karaman’ının eğitim durumuna bakalım.

 “Konuşulan dil tamamen Türkçedir. Eğitim işleri geridir. Kasabada bir erkek bir kadın iptidai mektebi vardır. Bu sene yeniden sekiz köye mektep açılarak köy mekteplerinin sayısı 19’a çıkmıştır. Medreselerin 5’i Hadim’de, 5’i diğer kasabalarda 19’uda merkezde olmak üzere toplam 29 medrese mevcut ise de medreselerin büyük kısmı atıl ve terk edilmiş durumdadır.

Kaza dâhilinde biri merkez kazada değeri Hadim’de olmak üzere iki kütüphane vardır. Merkez kazada bulunan kütüphane 1186 tarihinde Ali Semerkandi Hazretleri tarafından yaptırılmış, daha sonra hayır sahibi Zeynelabidin Ağa tarafından yenilenmiş olan Zeynelabidin Kütüphanesidir. Türkçe 14, Arapça 249, Farsça 20 olmak üzere 283 dini kitaba sahiptir. Hadim’de bulunan kütüphane dahi Hocagan Divan-ı Hümayundan Osman Şehri Efendi tarafından bina edilmiştir. Türkçe 52, Arapça 759, Farsça 10 olmak üzere toplam 821 adet dini kitap vardır.”

Aynı kitapta Ermenek’ten şöyle söz edilmektedir: “Kazada yeni tarz eğitime tabi,1865 tarihinde açılan bir rüştiye mektebi, köylerde 8 mektep vardır. Halkın eğitime ilgisi fazladır. 1909 yılında başlayan fikir hareketleri üzerine, rüştiye mezunlarından otuz kırk kadarı İstanbul ve Konya Mekyeb-i Aliyesine kayıt olmuştur. Kazaya bağlı yerlerde, çeşitli tarihlerde açılmış beş hücreden kırk beş hücreye kadar yapılmış 24 medrese bulunmakta ise de bunlardan merkez kazada Maslı, Taşbaş, Musa Paşa Medreseleri mevcut olup diğerleri harap ve terk edilmiş durumdadır. Buralarda eğitim eski usulde yapılmaktadır. Resmi mekteplerin sayısı nüfus sayısına göre pek azdır.” 1921’de Karaman’da eğitim durumu bu şekildedir. 

Cumhuriyet döneminde ilkokullar 5 yıl süreli okullar ve 3 yıl süreli okullar şeklinde başlamıştır. 5 yıl süreli okullar kadrolu öğretmenler tarafından, 3 yıl süreli okullar ise eğitmenler tarafından ders verilmektedir.  3 yıl düzeyli okullar genellikle köylerde bulunmaktadır. Daha sonra 3 yıl süreli okullar kalmış 5 yıl süreli okullar olmuştur. Ayrıca yatılı okullarda açılarak okul bulunmayan köy çocuklarının da okuma yazma öğrenmeleri sağlanmıştır.

Cumhuriyet döneminde ilk nüfus sayımı 1927 yılında yapılmıştır. Dolaysıyla ilk istatistiki verilere de bu sayım sonuçlarından ulaşılır. Bundan önceki yıllar Osmanlı Devleti ve genç Türkiye devletinin uzun yıllar savaşlarla boğuştuğu yıllardır. Özellikle Balkan Savaşları, ardından I. Dünya Savaşı neticesinde koca İmparatorluk dağılmış ardından Milli Mücadele ve Kurtuluş Savaşı neticesinde galip gelinerek yerine Türkiye Cumhuriyeti kurulmuştur. Bu uzun süren savaş yıllarında genç ve dinamik nüfusun % 30 kaybedilmiştir. Bunun neticesinde eğitim faaliyetleri de aksamış hatta durma noktasına gelmiştir. Bazı okul öğrencileri de savaşlara katılmış, hiç mezun vermeyen okullar olmuştur. 1923 yılında okuma yazma oranı % 2,5-3 düzeyine kadar düşmüştür.

1927 YILI KONYA VE KARAMAN NÜFUSA GÖRE OKUMA YAZMA ORANLARI

1927 yılı istatistiklerine baktığımızda; okuma yazma bilenlerin genel nüfusa oranı oldukça düşüktür. Karaman’da ise Türkiye ortalamasının altındadır. Okuma yazma bilenlerin büyük çoğunluğu Karaman merkezdedir. Kırsal kesimlerde okuma yazma oranı oldukça düşüktür. Özellikle kadınlarda yok denecek kadar azdır.

Türkiye genelinde öğrenim çağı olan 7 yaş ve üzeri nüfus esas alındığında okuryazar kişilerle, okuyabilen ancak yazamayan kişilerin toplamının genel nüfusa oranları şöyledir: Erkeklerde % 17.42, kadınlarda % 4.63 ve genel ortalama % 10.58’dir. Konya’da öğrenim çağı olan 7 yaş ve üzeri esas alındığında okuryazar oranı; erkeklerde %17,48, kadınlarda %2,06’dır.  Kadın erkek arasındaki bu uçurumun oluşmasında; erkeğin egemen baskınlığı ve kız çocuklarının okula gönderilmesinin sakıncalı görülmesindendir.

1927’DEN GÜNÜMÜZE KARAMAN’DA OKUMA YAZMA ORANLARI İSTATİSTİĞİ

Karaman ilinde okuma ve yazma bilen nüfusun oranı 1990 yılında erkek nüfus için % 90,1 ve kadın nüfus için % 78,3 iken, bu oran 2000 yılında erkeklerde % 94. 6' ya kadınlarda % 85' e yükselmiştir. Kadın nüfusun okuryazarlık oranı erkek nüfusunkinden daha hızlı artmakla birlikte cinsiyetler arası farklılık devam etmektedir.[1]

Ülkemizde, okuma yazma bilen kadın ve erkek nüfus oranı sürekli artmakta ancak iki cinsiyet arasındaki farklılık günümüzde de devam etmektedir.  1928 yılında yeni alfabenin kabulü ile Millet Mektepleri açılmış ve okuma yazma alanında seferberlik başlatılmıştır. 24 Kasım 1928’de Büyük Önder Atatürk’ün Millet Mektepleri Başöğretmenliğini kabul etmesi ile genel okuma yazma seferberliği ilan edilmiştir. Bunun sonucu olarak çok düşük olan okuma yazma oranı 1935 yılında kadınlarda % 9,8’e, erkeklerde ise %29,4’e yükselmiştir. Erkeklerde bu oranın yükselmesinin bir nedeni de askerlikte okuma yazma öğretilmesidir. 1960 yılından sonra özellikle kadın nüfusun okuma yazma oranında artış gözlenmektedir. 1980’li yıllarda gerçekleştirilen okuma yazma kurslarına kadınların daha fazla katılmaları sonucunda % 68,2’ye yükselmiştir. 1990 yılındaki sayım sonucuna göre okuryazarlık oranı yine kadınlarda % 72’ye erkeklerde ise % 88,8’e yükselmiştir. 2000 yılı verilerine göre Karaman’da okuryazarlık oranı %89,72 iken 2009 yılında %91,90’la Karaman Türkiye ortalamasının üzerine çıkmıştır.

2013 yılı istatistiğine baktığımızda okuma-yazma çağında olan 6-13 yaş arası okuma yazma bilmeyen neredeyse yok denecek kadar azdır. Ve ilk defa istatistik tersine dönmüş, erkeklerde okuma yazma bilmeyen sayısı fazla olmuştur. Yaş gurupları ilerledikçe okuma yazma bilmeyenlerin oranı da artmaktadır. 2015 yılı istatistiklerine göre Karaman’da 6 yaş ve üzeri nüfusta okuma yazma bilmeyenlerin oranı yüzde 2,5’tir. Okuma yazma bilmeyenlerin oranının en düşük olduğu iller sıralamasında 21. Sırada yer almıştır.

Bu rakamlar Karaman için bir zaferdir. Karaman’ın okuma yazmada bu denli başarı kazanmasında pek çok etken vardır. Karaman Valiliği’nin, İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün ve taşra teşkilatlarının ve tüm eğitim çalışanlarının üstün özverileri ve gayretleri söz konusudur. Bu oranın daha yukarıya çekilmesi için çalışmalar devam etmektedir. Son yıllarda engelli öğrencilere Evde Eğitim hizmeti ve okullarda öğrenmede güçlük çeken öğrencilere verilen Destek Odası hizmetleri ile bu oranların sıfıra yaklaşacağı görülmektedir.

Çünkü en önemli konu eğitimdir. Atatürk’ün “En önemli ve verimli vazifemiz milli eğitim işleridir. Milli Eğitim işlerinde mutlaka zafere ulaşmak lazımdır. Bir milletin gerçek kurtuluşu ancak bu şekilde olur.” Sözü ile gösterdiği hedef doğrultusunda ilerlememiz gereklidir. Günümüzde ülkelerin kalkınmışlığı, çağdaşlığı, okuma yazma oranlarına, aldığı eğitimin kalitesine ve okuduğu kitap oranına göre yükselmektedir. Bilim ve teknolojide ilerleyen ülkeler dünyada söz sahibi olmaktadır.

O halde, üç kıtaya hükmetmiş ecdadın torunları olarak bizlerinde bilim ve teknolojide, okuma-yazmada daha ilerilere ulaşmamamız için hiçbir neden yoktur. Çünkü İslam Dini, okumaya o kadar önem vermiştir ki; ilk gelen vahiy “oku” dur. Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (S.A.V.) “İlim öğrenmek farzdır.” Ve “İlim Çin’de de olsa alınız.” Diyerek bizlere yol göstermiştir. Yine Hz. Ali (R.A.), “Bir harf öğretenin kırk yıl kölesi olurum.” sözünü ilim öğrenme ve öğretmeye, okuma yazma öğrenme ve öğretmeye dikkat çekmek için söylemiştir.

Okumanın yaşı yoktur. Hedefimiz beşikten mezara kadar ilim öğrenmek olmalıdır. Ne mutlu okuma yazma öğrenen ve öğretenlere. Ne mutlu ilim öğrenen ve öğretenlere…    

KAYNAKLAR:

  1. http://okuma-yazma.meb.gov.tr/www/icerik_goruntule.php?KNO=118
  2. DİE 1927-1992 Eğitim Hareketleri, DİE Matbaası Ankara 1995
  3. DİE 1927 Umumi Nüfus Tahriri, Cilt:1-2, DİE Ankara, 1929
  4. Türkiye’nin Sıhhi-i İçtimai Coğrafyası KONYA VİLAYETİ, 1922 Öğüt Matbaası Ankara. Yayına Hazırlayan: Mehmet karayaman
  5. DİE Karaman 2000 Nüfus Sayım Kitabı, DİE Matbaası Ankara 2002
  6. Tanzimat (Yüzüncü Yıldönmüm Münasebetiyle-MEB 1940)
  7. Türkiye Maarif Tarihi 1-5 Cilt, Osman Nuri Ergin, İstanbul 1977

EKLER:

  1. Millet Mektepleri Mezuniyet Belgesi
  2. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal, yeni Türk harflerini halka bizzat öğretirken; Kayseri (20 Eylül 1928)
  3. Mekatib-i İptidaiye Muallim Muavinliği Ehliyetnamesi, 1925 Nadir ÇAVUŞOĞLU ön yüzü
  4. Mekatib-i İptidaiye Muallim Muavinliği Ehliyetnamesi, 1925 Nadir ÇAVUŞOĞLU arka yüzü
  5. Karaman Eğilmez Köyü İlkokulu .(23 Nisan 1970) Öğretmen Mehmet Lütfi PEKOĞLU
  6. Karaman İbrahim Bey İlkokulu 1971-1972 Öğretim yılı 5. Sınıf öğrencileri ve Öğretmen Mehmet Lütfi Pekoplu
 

[1]- 2000 GENEL NÜFUS SAYIMI Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, 70 KARAMAN, DİE, 2002

Düzenleme : 31 Ekim 2017 18:22 Okunma : 4183
Foto galeri