Karaman ​​​​​​​Hacı Beyler/Nizamettin Camii | Karamandan.com - Karaman Haber

Karaman ​​​​​​​Hacı Beyler/Nizamettin Camii | Karamandan.com - Karaman Haber

20 Ekim 2020 Salı
Karaman ​​​​​​​Hacı Beyler/Nizamettin Camii

Kapısı yapısından büyük Hacı Beyler Camii

Hacı Beyler Camii’nin adı, belgelerde “Hâcı Beğler” veya banisinin diğer adı olan Nizamettin isminden dolayı “Nizâmüddîn” olarak geçmektedir[18]. Yeri bazı belgelerde Lârende’nin en işlek ve merkezî mahallesi olan Ali Şahne Mahallesi olarak belirtilirken[19], bazı belgelerde ise birbirlerine yakın olan Gazaliye ve Külhan mahalleleri olarak kaydedilmiştir[20]. Güneybatısında Aktekke Camii bulunan mabedin yeri, günümüzde Külhan Mahallesi olarak isimlendirilmektedir[21].

Banisi ve Yapım Tarihi

  Hacı Beyler Camii, giriş cephesinin doğu bölümünde duvara yerleştirilmiş taş kitabeye göre Mısır Memluk hükümdarı olan Nasır’ın Lârende’deki naibi Sadettin Mübarek oğlu Emir Seyfettin Hacı Beyler tarafından 757/1356 tarihinde yaptırılmıştır[22].

Mimari Yapısı-Müştemilatı ve Onarımları

  Hacı Beyler Camii’nin mimari yapısı Lârende’deki Arapoğlu Camii’ne benzemekte olup muntazam kesme taş malzemeyle inşa edilmiştir. İlk yapımında üzerinin düz toprak damlı olduğu tahmin edilmektedir. Günümüzde ise üzeri çatı ile örtülmüştür. Evliya Çelebi, eserinde caminin minaresiz olduğunu yazmıştır[23]. Kûfe tipi camiler gurubundan olup enine üç sahnlı sütunlar üzerine oturmaktadır. Bitişiğinde Mehmet Efendi’nin inşa ettirdiği muallimhane vardı[24].

  Hacı Beyler Camii, günümüze çeşitli onarım ve değişikliklerle gelebilmiştir. 16 Zilhicce 1208/15 Temmuz 1794 tarihli bir belgede; caminin uzun müddetten beri harap bir halde olduğu, mütevellisi olan Seyit Şeyh Mehmet Arif’in camiyi “…ta’mîr ve termîm edip, müceddeden minber vaz‛ ettiği…” belirtilmiştir[25]. Cemaziyelevvel 1223/Haziran-Temmuz 1808 tarihli bir Hurufat Defteri kaydından ise caminin tekrar tamire muhtaç olduğu Lârende eşrafından Mustafa isimli bir hayırseverin, mabedi tamir ettirdiği anlaşılmaktadır[26]. Caminin içindeki bir başka tamir kitabesine göre 1249/1834 yılında Lârende müftülüğüne atanan Hacı Hasip Efendi tarafından tamir edilmiştir[27]. Caminin yeri bugünkünden biraz daha önde bulunuyordu. Demiryolu inşası sebebiyle 1321/1903 yılında caminin taç kapısı bazı duvar taşları ve mihrabı yerinden sökülmüş, daha geride ve küçük olarak tekrar inşa edilmiştir. Bu sırada yapının batı cephesinde orijinal kesme taşlar kullanılmış, diğer duvarlar taş üzerine kerpiçle inşa edilerek iç cephedeki payeler azaltılmıştır. Bu işlemlerle cami özgün yapısını tamamen yitirmiştir[28]. Konyalı; 1943 yılında camiyi ziyaretinde caminin harap bir halde olduğunu görmüştür. Cumhuriyet Dönemi’nde uzun yıllar metruk halde kalmış; 1951 tarihinde tamir edilerek Halk Kütüphanesi hâline getirilmiştir. 1979 tarihinde ise tekrar cami olarak kullanılmaya başlanmıştır[29].

Vakfiyesi ve Vakıfları

  Hacı Beyler Camii’nin vakfiyesi günümüze kadar ulaşmamakla birlikte vakıfları hakkında tahrir ve ahkâm defterleri ile kadı sicillerinde bilgi bulunmaktadır. 881/1476 tarihli Karaman Eyaleti Tahriri’nde “Hâcı Beğler Câmi’i Vakfı” başlığı altında kaydedilmiştir. Buna göre vakıf gayrimenkulleri şunlardır: Çeltik Değirmeni’nin ¼ hissesi, Hoca Gazi isimli yer, cami yakınındaki bir bahçe, Süleyman Paşa Hamamı’nın yarısı ve Hazinedar Seydi’nin mülkü önündeki yarım yer ile Alp Gazi Hamamı’nın yanındaki Velet Bostanı[30].

  Hacı Beyler Camii, 888/1483 tarihli vakıf defterinde de yer almıştır. Burada önceki tahrirde kayıtlı olan gayrimenkuller tekrar edilirken bunların yıllık gelirleri de ayrı ayrı yazılmıştır[31].

  Karaman Eyaleti’ne ait XVI. yüzyılın başlarına tarihlenen bir diğer vakıf tahrir defterinde Hacı Beyler Camii’nin vakıf gayrimenkulleri ve bunların gelirlerinde belirgin bir artış olduğu gözlemlenmektedir. Bu tahrirde, önceki gayrimenkullerin dışında yeni yerler cami vakıfları olarak kaydedilmiştir. Bunların başında dükkân yerleri gelmektedir. Ayrıca Körpe yeri denilen mekânda bulunan ceviz ağaçları ile cami yakınındaki bir bostan yeri, bu gayrimenkullerin arasında gösterilmektedir.

  Yine aynı vakıf tahririne göre Hacı Beyler Camii Vakfı’nın gayrimenkullerinin durumunda önemli bir gelişme daha olmuştur. Padişah emri ile Lâl Paşa Hamamı’nın bir kısım hisseleri Hacı Beyler Camii’ne ilhak edilmiştir.

              Hacı Beyler Camii Vakfı’na ait gayrimenkullerden olan Çeltik Değirmeni’nin 17 Şevval 939/12 Mayıs 1522 tarihindeki durumu Karaman Şeriye Sicilleri’nden tespit edilebilmektedir. Buna göre Hacı Beyler Camii Vakfı’nın mütevellisi Musa Kethüda oğlu Davut Halife, vakfa ait bir Çeltek Değirmeni’nin bir kısım hisselerini günlük dokuz buçuk akçeye Abdi oğlu Halil ve Erdoğdu oğlu Ramazan’a kiraya vermiştir[32]. Değirmenin bazı hisseleri ise 05 Zilkade 939/29 Mayıs 1533 tarihinde günlük yedi akçeye Yusuf oğlu Mustafa’ya kiralanmıştır[33].

Hacı Beyler Camii’nin vakıfları 937/1530[34] ve 992/1584 tarihli vakıf tahririnde de tekrarlanmaktadır[35].

  Hacı Beyler Camii’ne ait vakıflara dair bilgilere XVIII. yüzyılda da rastlanmaktadır. Karaman Ahkâm Defterleri’ndeki bir kayda göre Hacı Beyler Camii’nin evahir-i Rebiyülevvel 1208/27 Ekim-05 Kasım 1793 tarihinde, köy ve mezralardan gelen bir geliri bulunmamasına karşın Halil Değirmeni olarak isimlendirilen değirmen ile bağ ve zeminlerden gelen gelirleri vardı[36]. Lârende’nin Sinle Mahallesi’nde bulunan Lâl Paşa Hamamı’nda Fasih Camii ile beraber Hacı Beğler Camii’nin de hisseleri bulunuyordu[37].

  Hacı Beyler Camii Vakfı’nın XIX. yüzyıldaki gayrimenkullerine ait bilgilere Temettüat kayıtlarından ulaşılabilmektedir. Buna göre 1260/1844-1845 yılında vakfın tasarrufunda olan 17 dönüm tarla vakıf mütevellileri tarafından muayyen bir bedel karşılığında belli bir süreliğine şahıslara kiraya verilmiştir. Bu tarlaların iki dönümü boya imalatında kullanılan bitkilerin yetiştirildiği “kökboyası” tarlası idi[38]. Bu vakıf gayrimenkulleri, caminin güçlü vakıflara sahip olduğunu göstermektedir.

Görevlileri

  Hacı Beyler Camii’nin hitabet ve tevliyetine ait ilk bilgilere 1476[39] ve 1483[40] tarihli vakıf tahrirlerinden ulaşılabilmektedir. İncelenen dönemde de atamalar devam etmiştir[41].           Ele alınan dönemde genellikle imamların uhdesine verilen mütevellilik, XVIII. yüzyıl ortalarında müstakil bir görev hâline gelmiştir[42]. Cami vakıflarının giderek artması müstakil kadroyu zorunlu hâle getirmiş olmalıdır.

              Lârende’deki Aktekke şeyhlerinin de “…sinîn-i gayr-i maʽlûmeden beri…” askerî be­ratı ile Hacı Beyler Camii’nde şeyhlik ve mütevellilik yaptıkları belgelerden anlaşılmakta­dır[43]. Bunların dışında camiye; imam, hatip, vaiz ve mütevelli görevlendirmeleri düzenli olarak devam etmiştir[44].

 

[18] KARŞS, no. 295, s. 79; VAD, no. 1119, s. 377; no. 1131, s. 114.

[19] BOA, Karaman Ahkâm Defteri, no. 1, s. 81; KARŞS, no. 322, s. 9.

[20] VAD, no. 563, s. 3; no. 1131, s. 104.

[21] Tapuda 32-24 A pafta, 735. ada, 9. parselde bulunan cami, Kültür ve Turizm Bakanlığı Konya Kültür Varlıkla­rını Koruma Bölge Müdürlüğünün 11.07.1980 tarih ve A-2313 nolu kararı ile tescil edilmiştir. Bk.

Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü, Dosya no. 70-00-124; Karaman Belediyesi,

İmar ve Şehir­cilik Müdürlüğü, “Hacı Beyler Camii Dosyası”, Klasör no. 12.

[22] TKGM. KK. TTD, no. 584, s. 28. Bu yıllarda Karamanoğullarının, Mısır Memluk Devleti’nin etkisi altında olduğu ve Kölemenlerle sıkı ilişki kurdukları bilinmektedir. Bk. İbn Battûta, Seyahatnâme, (çev. İnce­leme ve Notlar: A. Sait Aykut), I, İstanbul 2004, s. 414.          

[23] Seyahatnâme, IX, s. 158.
[24] VAD, no. 569, s. 10; no. 1147, s. 256.
[25] KARŞS, no. 295, s. 79; VAD, no. 558, s. 175.
[26] VAD, no. 1131, s. 104.
[27] VAD, no. 2180, s. 324; Totaysalgır, aynı eser, s. 64; D. Ali Gülcan, Geçmiş Yüzyılların Karaman Büyükleri ve Şairleri, (kısaltma: Karaman Büyükleri), (basım yeri ve yılı yazılmamış), s. 202.
[28] Temizsoy-Uysal, aynı eser, s. 64.

[29] Karaman Tarihi, s. 296-297.
[30] Fatih Devri Karaman Vakıfları, s. 25.
[31] 888/1483 Tarihli Karaman Vakıf Tahriri, s. 76.
[32] KARŞS, no. 324, s. 416.
[33] KARŞS, no. 324, s. 417.

[34] Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman, s. 43.

[35] TKGM. KK. TTD, no. 584, s. 28; BOA, Karaman Ahkâm Defteri, no. 1, s. 81.

[36] BOA, Karaman Ahkâm Defteri, no. 1, s. 81.

[37] BOA, Karaman Ahkâm Defteri, no. 26, s. 14, 24; no. 27, s. 14.

[38] Karaman Temettüat Defteri, s. 399, 400, 418, 428.

[39] Fatih Devri Karaman Vakıfları, s. 25.

[40] Murad Çelebi Defteri, s. 118.

[41] VAD, no. 1131, s. 106.

[42] BOA, C. EV, Dosya no. 545, Gömlek no. 26913.

[43] BOA, Karaman Ahkâm Defteri, no. 1, s. 81.

[44] BOA, Karaman Ahkâm Defteri, no. 21, s. 14; C. EV, Dosya no. 250, Gömlek no. 12552;KARŞS, no. 292, s. 74; no. 295, s. 79, 101; no. 333, s. 25, 52; VAD, no. 558, s. 175; no. 561, s. 18; no. 562, s. 14; no. 563, s. 3, 4; no. 569, s. 7, 9, 12; no. 1128, s. 215; no. 1131, s. 103, 104, 106, 108, 109, 111, 112, 114; no. 1119, s. 377; no. 1140, s. 655; no. 1147, s. 254, 259; no. 1154, s. 12.

Düzenleme : 13 Haziran 2020 15:39 Okunma : 3649
Foto galeri